donderdag 1 juni 2017

Juwelen met macht

Jan Walgrave, de man die alles weet over historische juwelen, heeft het over kroonjuwelen zoals die in de loop der tijden door vorsten allerhande werden gedragen: de kroon, de scepter, en de rijksappel of globe. Klassieke attributen van de vorst, al in de vroege middeleeuwen. 

Deze juwelen zijn onlosmakelijk verbonden aan de functie van de vorst. Natuurlijk bezit de heerser doorgaans een onvoorstelbare schat aan sieraden; rijkdom maakt macht. Maar die juwelen kunnen na de dood van de vorst door zijn nakomelingen geërfd worden. De kroonjuwelen blijven altijd eigendom van de staat – koninkrijk, keizerrijk – en worden in feite bijna alleen gebruikt bij de troonsbestijging , of bij een heel belangrijke tussenkomst van de soeverein. Maar als een vorstendom eindigt door bijvoorbeeld de Franse Revolutie of het einde van het Oostenrijkse keizerrijk, dan vindt men doorgaans de kroonjuwelen, of een deel ervan, in een nationaal museum. 


Officieel portret van Tsarina Catharina de Grote, ca. 1765, door Stefano Torelli, detail. Ze draagt de kroonjuwelen: de kroon, de scepter met adelaar bovenop, de rijksappel. Boven op de kroon ziet men de grote robijn. Daarnaast draagt ze nog massa’s juwelen: op de schoot de orde van Sint-Andreas aan een zware schouderketting, een borstsieraad, aan de polsen parels. Alles samen met een paar duizend diamanten… Een overdadige demonstratie van macht door rijkdom. Sint-Petersburg, Nationaal Museum.


De set bestaat dus uit een kroon, een scepter of staf en een globe of rijksappel. De kroon betekent de bestuurlijke macht, de scepter slaat op de rechterlijke macht en de rijksappel, bekroond door een kruis, symboliseert de relatie tussen de vorst en God, want in oude tijden –  nog tot het einde van de 18de eeuw - was de vorst ervan overtuigd dat hij door God was aangesteld om het land te leiden. In de vroege middeleeuwen ziet men die rijksappel al op miniaturen die de vorst afbeelden, maar toen wist niemand dat de aarde een bol was. Maar als je op een berg staat en je kijkt rond heb je het gevoel van een cirkel. In de eerste, vrij naïeve wereldkaarten werd de aarde dus niet plat maar rond afgebeeld…

De kroon bestaat doorgaans uit goud en edelstenen, soms is het goud niet te zien door de massa diamanten. Dikwijls staat in het midden vooraan of bovenop een grote robijn. De rode steen heeft te maken met passie en liefde. De betekenis hier is: zoals Christus zijn bloed gaf voor de redding van de mensheid – het uitwissen van de erfzonde – zo heeft de vorst alles over voor het welzijn van zijn onderdanen. Maar je moet die vrome bedoeling niet te letterlijk nemen. 

De scepter vervangt de knots of het zwaard uit oeroude tijden. In principe betekent de scepter de macht over leven en dood, de rechtspraak dus. Soms is de scepter bekroond door een hand met twee opgestoken vingers: de wijsvinger en de middenvinger. Zo wordt Christus ook vaak afgebeeld; de juridische macht komt dus ook van God. Maar er zijn ook andere bekroningen, een kruis of een arend…

De rijksappel, een bol met bovenop een kruis, betekent dat God de macht afstaat aan de koningen die in zijn opdracht regeren. De vorst was er diep van overtuigd dat hij de macht had gekregen van God en dus verplicht was om die uit te oefenen, met zo weinig mogelijk zeggenschap van de bevolking. Een despoot, zoals de koning van Frankrijk, had daar een leuze voor: Alles voor het volk, niets door het volk. Het eerste deel van zijn slogan klopte zelden, het tweede klopte altijd.


De kroonjuwelen van Zweden, vervaardigd door de Vlaamse edelsmid  Cornelius van Weiden, 1561, voor de kroning van koning Erik XIV. Schatkamer van het Koninklijk Paleis.

Soms hoorde daar ook nog een grote sleutel bij: de vorst kan alle deuren openen en sluiten. In Frankrijk had de koning twee scepters, waarvan één de echte scepter was en de andere eerder fungeerde als de opperbevelhebberstaf van het leger. In Engeland was er geen rijksappel. Bij de jaarlijkse opening van het parlement, waarop de koningin de doelstellingen van de regering afleest, zit ze onder die zware kroon en heeft ze de scepter bij de hand. Nederland heeft kroonjuwelen, die zelden of nooit gebruikt worden. België heeft er geen, want ons land is gesticht als een van de eerste constitutionele koninkrijken, met een grondwet en een volksvertegenwoordiging, waardoor de betekenis van de almacht gevende kroonjuwelen geen zin meer had. 

In musea in Londen, Parijs, Wenen, Boedapest, Kopenhagen, Moskou kun je nog die merkwaardige, indrukwekkende, dikwijls bombastische en niet altijd zo mooie kroonjuwelen bewonderen.

JW







































Fragment van de schede van een zwaard uit de 11de eeuw: reliefwerk met afbeelding van een van de keizers van het Heilig Roomse rijk (grosso modo toenmalig Duitsland en Oostenrijk). Met kroon, scepter met bovenop een kruis, de rijksappel. Wenen, Kunsthistorisch museum.


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen